Cây bách bộ: Vị thuốc điều trị ho cực hiệu quả

Giá cây bách bộ dao động từ 250 đến 300 nghìn đồng/kg

Cây bách bộ là một dược liệu được nhắc đến nhiều trong các bài thuốc Đông y, tuy nhiên không phải ai cũng biết đến cây thuốc này. Bài viết dưới đây sẽ giới thiệu một số bài thuốc từ cây bách bộ, quý vị có thể tham khảo.

1. Cây bách hộ là cây gì?

Cây bách bộ có tên khoa học là Stemona Tuberosa Lour, họ Bách bộ (Temonaceae). Trong đời sống, cây bách bộ thường được gọi với nhiều cái tên khác nhau, như là Dây ba mươi,  Đẹt ác, Bà phụ thảo, Bách nãi, Dã thiên môn đông, Thấu dược, Bà tế, Vương phú, Bách bộ thảo, Man mách bộ, Bà luật hương, Cửu trùng căn, Cửu thập cửu điều căn, Bẳn sam, Chầu Chàng (tên gọi theo dân tộc H’mông), Robat Tơhai, Hiungui (tên gọi theo dân tộc Giarai), Sam Sip lạc (tên gọi theo người Tày).

Cây bách bộ là một cây thuốc quý nhưng ít người biết đến vì nhầm lẫn với những cây dại ven đường. Về đặc điểm nhận dạng, bách bộ có dạng dây leo thân nhỏ nhắn, quấn có thể dài khoảng 10cm. Lá cây bách bộ mọc đối nhau có khi thuôn dài thân, gân phụ của lá nổi rõ trên mặt lá từ 10-12 nhánh chạy dọc từ cuống lá đến ngọn lá.

Cây bách bộ là dạng cây thân leo nhỏ nhắn
Cây bách bộ là dạng cây thân leo nhỏ nhắn

Cụm hoa mọc ở kẽ lá có cuống dài từ 2-4cm, gồm có 1-2 hoa to màu đỏ hoặc màu vàng. Bao hoa gồm có 4 phận và 4 nhụy giống nhau chỉ nhị ngắn. Bầu hình nóng và quả bách bộ nặng có 4 hạt. Cây bách bộ ra hoa vào mùa hè.

Thông thường, bách bộ mọc hoang dại ở nhiều nơi đặc biệt là vùng miền núi phía Bắc. Rễ chùm gần tới 30 củ nên thường được gọi là dây ba mươi, có khi có nhiều củ hơn.  Bộ rễ của cây bách bộ có hình dạng hình con thoi, khô với kích thước dài khoảng 6-12cm, thô khoảng 0,5-1cm, phần dưới phồng to đỉnh nhỏ dần, có xếp vết nhăn teo có rãnh dọc sâu bên ngoài màu sáng vàng hoặc màu vàng trắng.

Chất củ cứng giòn chắc và ít ngọt, đắng nhiều, mùi thơm ngát, vỏ ngoài của củ bách bộ có màu đỏ hoặc màu nâu sẫm là tốt. Sau khi thu hái, phơi khô, hoặc sấy khô. Khi dùng, rửa sạch, thái phiến. Có thể chích với mật ong, hoặc chưng với rượu.

Trong Y Học Cổ Truyền, cây bách bộ có vị ngọt đắng, tính hơn ôn, quy kinh vào phế. Công năng giúp nhuận phế, sát trùng và chỉ khái. Chủ trị ho bởi nguyên nhân hư lao, thường được sử dụng trong điều trị lao phổi, khí quản viêm mạn tính, ho gà, giun kim, giun đũa.

2. Một số thành phần hóa học trong cây bách bộ

Cây bách bộ có những thành phần hóa học sau: 

– Trong Radix Stemonae Japonicae có chứa các thành phần hóa học như Isostemonidine, Protostemonine, Paipunine, Stemonine, Stemonidine, Sinostemonine.

– Trong loại Radix Stemonae Sessilifoliae có chứa các thành phần hóa học như: Protostemonine, Tubersostemonine, Stemonine, Isostemonidine, Hodorine, Sessilistemonine (Tài Nguyên Cây Thuốc Việt Nam).

– Trong loại Radix Stemonae Tuberosae có chứa các thành phần hóa học như: Isotubersostemonine, Stemine, Hypotubersostemonine, Stemonine, Tubersostemonine, Oxotubersostemonine (Tài Nguyên Cây Thuốc Việt Nam).

– Rễ Bách bộ chứa Tuberostemonin, Stnin, Oxo Tuberostemonin. Ngoài ra trong cây bách bộ còn có chứa một số Alcaloid khác chưa rõ cấu trúc như: Isostemonin C22H33O4N, điểm chảy 2122160; Stmonin C22H33O4N4N, điểm chảy 1620;  Isotuberostemonin C22H33O4N, điểm chảy 1231250; Setemonidin C19H31O5N; Hypotuberostemonin C19H2123O3N; Paipunin C24H34O4N; Stemotuberin, điểm chảy 77820. Rễ bách bộ chứa Glucid 2,3%, Protid 9,25%, Lipid 0,84% và một số Acid hữu cơ (Malic, Oxalic, Acid Citric, Succinic, Acetic…)

Rễ cây bách bộ chứa nhiều chất dinh dưỡng
Rễ cây bách bộ chứa nhiều chất dinh dưỡng

3. Cây bách hộ có tác dụng gì?

Chính vì cây bách bộ chứa những thành phần hóa học quan trọng, tốt cho sức khỏe nên nó được xem là một dược liệu trong đông y. Vậy cây bách hộ có công dụng gì? Theo một số nghiên cứu, cây bách hộ có những công dụng sau: 

3.1. Cây bách hộ giúp kháng vi trùng

Radix Stemonae in vitro có tác dụng kháng khuẩn đối với nhiều loại khuẩn gây bệnh gồm: Streptococcus Pneumoniae, bHemolytic Streptococus, Neisseria Meningitidis và Staphylococcus aureus (Trung Dược Học).

3.2. Diệt ký sinh trùng

Dịch cồn hoặc nước ngâm kiệt của cây bách bộ có tác dụng diệt ký sinh trùng như chấy rận, bọ chét, ấu trùng ruồi, muỗi, rệp… (Trung Dược Học).

3.3. Tác động lên hệ hô hấp

Nước sắc cây bách bộ không tỏ ra có tác dụng giảm ho do chích Iod nơi mèo. Bách bộ có tác dụng làm giảm hưng phấn trung khu hô hấp của động vật, làm giảm ho do ức chế phản xạ ho. Đối với kháng Histamin gây co giật, bách bộ có tác dụng giống như Aminophylline nhưng hòa hoãn và kéo dài hơn (Trung Dược Học).

3.4. Dùng trong bệnh nhiễm

Theo dõi hơn 100 bệnh nhân dùng nước sắc Bách bộ, cho thấy có 85% có hiệu quả giảm ho (Trung Dược Học). 

Tác dụng trị ho: Stemonin có tác dụng làm giảm tính hưng phấn của trung tâm hô hấp của động vật, ức chế phản xạ ho, do đó có tác dụng trị ho. Bách bộ đã được thí nghiệm chữa lao hạch có kết quả tốt (Tài Nguyên Cây Thuốc Việt Nam).

3.5. Trị giun và diệt côn trùng

Ngâm giun trong dung dịch 0,15% Stemonin, giun sẽ tê liệt sau 15 phút. Nếu kịp thời lấy giun ra khỏi dung dịch, giun sẽ hồi phục lại. Tiêm dung dịch Stemonin sulfat (3mg) vào ếch nặng 25g, có thể làm cho ếch tê bại, sau 12 giờ thì bình phục. 

Dùng rượu thuốc cây bách bộ 1/10 trong rượu 700, ngâm hoặc phun vào con rận, rận sẽ chết sau một phút. Nếu ngâm rệp, con vật sẽ chết nhanh hơn (Tài Nguyên Cây Thuốc Việt Nam).

3.6. Kháng khuẩn

Cây bách bộ có tác dụng diệt vi khuẩn ở ruột già và kháng vi khuẩn của bệnh lỵ, phó thương hàn

4. Lưu ý khi dùng cây bách hộ

Thảo dược gì cũng có cái lợi và hại vì thế khi sử dụng cần có liều lượng và tuân theo lời khuyên của bác sĩ. Dưới đây là một số lưu ý khi sử dụng cây bách bộ quý vị cần lưu ý: 

– Rượu ngâm củ bách bộ rất tốt tuy nhiên chỉ nên sử dụng một chén nhỏ trước khi ăn.

– Người dạ dày và ruột yếu, tiêu chảy, không nên dùng.

– Không nên dùng nhiều củ bách bộ vì sẽ ngộ độc, gây tê liệt hoặc nôn ói, mệt mỏi trung khu hô hấp, có thể gây nên tử vong. 

– Trong trường hợp uống cây bách bộ bị ngộ độc nhẹ, có thể giải độc bằng nước ép gừng tươi hoặc đem nướng lên pha với nước ấm, thêm một ít giấm ăn. Trường hợp nặng, phải đưa ngay đến bệnh viện cấp cứu ngay không nên chậm trễ.

5. Cây bách hộ có mấy loại?

Cây bách bộ có mấy loại? Ngoài loại bách bộ lá đối phổ biến đã đề cập phía trên, cây bách bộ còn được phân thành 5 loại dưới đây: 

5.1. Bách Bộ đá

Còn được biết đến với cái tên bách bộ không quấn, thân thảo có chiều dài khoảng 20 – 25cm, thân có thể phân nhánh hoặc không. 

Loại cây bách bộ đá có lá dưới biến thể thành vảy dài 5 – 7mm, lá thân trên có hình trứng hoặc hình tim, đầu mác nhọn. Hoa Bách Bộ đá nở sớm hơn vào đầu tháng 4 và thường được tìm thấy ở các hốc đá có mùn.

5.2. Bách Bộ Stemona japonica (B1) Miq

Đây là loại cây nhỏ sống nhiều năm ở Nhật Bản và Trung Quốc thường sử dụng. Thân cây nhẵn và có củ mọc chi chít thành từng chùm nhiều thịt. Thân cây dài từ 1,72 – 3m và leo bò trên các cây vật thể khác, lá đơn mọc thành 2 – 4 vòng chứ không mọc đối xứng. Hình dáng lá hơi nhọn hơi uốn sóng và có 5 – 9 gân. 

Hoa mọc trên cuống dài buông xen kẽ các cuống lá, mỗi cuống lá chỉ có một hoa duy nhất, hoa màu xanh nhạt, có 4 cánh, cánh hoa xẻ thành hai, hình trứng hay hình kim. Hoa có 4 nhị đực màu tím, gần giống hình mũi tên, ngắn, có hai bao phấn cong như sợi dây, bầu hình trứng không có vòi. 

Quả vỏ nhẵn bóng không có lông và chứa nhiều hạt hình bầu dục dài nâu tím sẫm.

5.3. Cây bách bộ hoa nhỏ

Loại này chỉ xuất hiện ở đảo Hải Nam, Trung Quốc, lá mọc thành vòng quanh các mắt dây, mỗi đốt mắt có 34 lá hình kim phình bụng. Hoa nhỏ li ti, bao hoa hình chiếc đục vẫn nhìn rõ 4 cánh, bầu hoa hình trứng, trong có 3 hạt dựng đứng.

5.4. Cây bách bộ lá hẹp

Là cây thân thảo sống lâu năm, cây trưởng thành có chiều dài khoảng 30 – 60 cm; củ dày thịt mọc thành chùm với nhiều hình dáng khác nhau. Lá loại Cây Ba Mươi này sẽ mọc thành chùm 3 – 5 lá hoặc đối xứng. Hoa màu trắng bên trong, bên ngoài màu đỏ hoặc hồng, có 4 nhụy đực, 1 nhụy cái; quả có nhiều hạt màu nâu đen.

5.5. Cây bách bộ thân đứng

Loại thân gỗ đứng không phân nhánh có chiều cao từ 60 – 65 cm. Củ mọc thành chùm, lá mọc ở mắt cây, mỗi mắt thường có 3 – 5 lá; hoa 4 cánh mọc ở nách lá và có màu xanh nhạt pha màu tím, gồm 4 cánh. 

6. Giá cây bách hộ 

Giá bán cây bách bộ còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố. Nếu như trong mùa thu hoạch giá của cây bách bộ có thể rẻ hơn và ổn định hơn. Khi trái mùa hoặc với bách bộ có tuổi, nhiều dưỡng chất hơn giá thành cũng cao hơn. Mức giá bách bộ trên thị trường đang dao động từ 250.000 – 300.000 đồng/kg tùy từng nhà cung cấp. 

Giá cây bách bộ dao động từ 250 đến 300 nghìn đồng/kg
Giá cây bách bộ dao động từ 250 đến 300 nghìn đồng/kg

7. Một số lưu ý khi mua cây bách bộ 

Hiện nay, cây bách bộ được chế biến và bán rất nhiều trên thị trường. Vì thế, nếu quý vị không am hiểu về cây bách bộ sẽ rất dễ mua phải hàng nhái, kém chất lượng. 

Dưới đây là một số lưu ý khi mua cây bách bộ: 

– Nên chọn củ cây bách bộ vẫn còn nguyên chùm từ 30 củ trở lên, không nên mua củ rời. 

– Chọn những củ nguyên vẹn, không bị sứt, nhựa chảy ra ngoài làm mất đi dược tính.

– Đối với cây bách bộ khô nên chọn loại có màu đều, sáng không có sự xuất hiện của đốm đen, nấm mốc. 

– Không nên sử dụng bách bộ cho những đối tượng chống chỉ định, những trường hợp đang dùng thuốc điều trị các bệnh lý khác nên tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng.

– Lựa chọn những cơ sở kinh doanh dược liệu có độ uy tín cao, không mua thuốc từ nơi không rõ nguồn gốc, buôn bán không công khai.

– Không lạm dụng các bài thuốc từ bách bộ vì trong thành phần có độc tính, sử dụng quá nhiều sẽ bị liệt trung khu hô hấp và có thể dẫn đến tử vong.

8. Bài thuốc từ cây bách bộ

Trị bệnh mũi đỏ: Ngâm 50g bách bộ trong 100ml cồn 95 độ, sau 10 ngày lấy ra dùng bôi 3 lần/ngày, liệu trình trên 1 tháng sẽ thấy hiệu quả.

Trị ho không dứt: đem bách bộ nướng trên than đỏ cho khô lại, mỗi lần lấy một ít bột bách bộ nướng tán nhỏ ngậm với ít nước. Khoảng 15 phút rồi nuốt luôn cả cái và nước sẽ thấy êm họng ngay.

Chữa trẻ nhỏ sốt, ho: Sử dụng bách bộ , bối mẫu, cát căn, thạch cao mỗi loại 30g tán bột, mỗi lần dùng 12g có thể vo thành viên với mật ong. Ngày dùng 2 lần trẻ sẽ đỡ sốt và giảm ho ngay.

Tẩy giun: Trước khi tẩy dun cần cách xa bữa ăn ít nhất 3 tiếng. Tốt nhất là trước khi đi ngủ hoặc mới ngủ dậy, khi đó bụng rỗng dun sẽ tấn công vào thảo dược được đưa vào ngay lúc đó. Sử dụng bách bộ 500g, Vaselin 200g nấu thành dạng cao bôi hậu môn.

Trị phù, vàng da cả người: Bách bộ (củ) mới đào về, rửa sạch, gĩa nát. Đắp một miếng lên rốn, lấy nửa tô xôi gĩa mềm dẻo đắp trên miếng Bách bộ vừa rồi, xong lấy khăn bịt lại 12 ngày sau thấy trong ruột có hôi mùi rượu thì tiểu được, hết phù (Dương Thị Gia Tàng Phương).

Trị đau bụng do các loại trùng sán lạ như ăn rau sống: bách bộ đem nấu thành cao, pha với nước hoặc dạng viên uống thường xuyên ngày 1-2 lần trước khi ăn để phòng trị các loại trùng ký sinh.

Điều trị lao phổi: Bách bộ 20g, đơn bì, đào nhân, hoàng cầm mỗi vị 10g. Sắc với 1 lít nước, đun cạn còn khoảng 80ml chia 3 lần uống trong ngày. Dùng liên tục cách trên trong khoảng 3 tháng sẽ có chuyển biến.

Trị ho lâu ngày: dùng 80gr bách bộgiã vắt nước đem sắc lại cho dẻo quánh như cao là được. Mỗi lần dùng 1 muỗng canh uống với nước, ngày uống 3 lần.

Trị các loại côn trùng vào lỗ tai: bách bộ đem nghiền nát trộn với dầu mè bôi trong lỗ tai, côn trùng sẽ chết ngạt hoặc khó thở và chui ra ngoài.

Trị ho nhiều: dùng bách bộ tán nhỏ hoặc có thể sử dụng cả dây cây bách bộ, giã vắt lấy nước cốt trộn cùng với mật ong đem nấu thành cao. Mỗi lần ngậm một ít với nước tầm 15 phút sau đó nuốt từ từ.

Điều trị bệnh ngoài da, mề đay, lỡ loét, mẩn ngứa: Dùng củ bách bộ tươi rửa sạch đem cắt mỏng, xát vào chỗ ngứa hoặc giã nát lấy nước bôi lên vùng bị lỡ ngày 2 lần.

Trị chấy, rận, bọ chét: Cây bách bộ 120g, ngâm với 1 lít Cồn, sau 24 giờ sức ở ngoài da.

Diệt bọ gậy và côn trùng: Đem củ bách bộ hoặc thân bách bộ giã nát nấu cô đặc nước sắc bách bộ đổ vào nơi có bọ gậy hay côn trùng hay lui tới. Cách này diệt bọ gậy rất hiệu quả và không cho côn trùng quay lại.

 

Nhìn chung, cây bách bộ là một thảo dược tốt cho sức khỏe, trị được nhiều bệnh liên quan đến hô hấp. Tuy nhiên, bách hộ cũng chứa một số thành phần độc tính nên cần sử dụng có liều lượng và tốt nhất là theo sự chỉ dẫn của bác sĩ. 

 

Truy cập Duoclieu24h.com để biết thêm nhiều thông tin hữu ích nhé! 

Leave a Reply

Your email address will not be published.